Przyczynienie się poszkodowanego do wypadku
Co to znaczy i jak wpływa na wysokość odszkodowania?
Wielu poszkodowanych, którzy szukają informacji o swoim odszkodowaniu, natrafia w internecie na jedno słowo, które budzi niepokój: przyczynienie. Towarzystwo ubezpieczeniowe informuje, że wypłacone świadczenie zostało obniżone „z powodu przyczynienia się poszkodowanego”, a osoba poszkodowana często nie wie, co to właściwie oznacza i czy taka decyzja jest zgodna z prawem. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest przyczynienie się poszkodowanego, jakie są jego najczęstsze przykłady — między innymi jazda motocyklem z przekroczeniem dozwolonej prędkości, brak kasku, brak odzieży ochronnej czy brak uprawnień do prowadzenia motocykla — a także jak zagadnienie to jest oceniane w praktyce orzeczniczej sądów.
Czym jest przyczynienie się poszkodowanego?
Instytucja przyczynienia się poszkodowanego uregulowana jest w art. 362 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym obowiązek naprawienia szkody ulega odpowiedniemu zmniejszeniu, jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody – stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.
„Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.” — art. 362 Kodeksu cywilnego
Oznacza to, że jeśli zachowanie samego poszkodowanego – jego działanie lub zaniechanie – miało wpływ na to, że doszło do zdarzenia albo że jego skutki (np. rozmiar obrażeń) były większe, sąd lub ubezpieczyciel może obniżyć wysokość należnego odszkodowania lub zadośćuczynienia o określony procent. Nie chodzi więc o odebranie prawa do odszkodowania w całości, lecz o jego proporcjonalne zmniejszenie – w praktyce najczęściej o dziesięć, dwadzieścia lub trzydzieści procent, a w wyjątkowych sytuacjach nawet więcej.
Pełny tekst przepisu można zweryfikować w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: ISAP – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93).
Najczęstsze przykłady przyczynienia się poszkodowanego
Analiza spraw sądowych i decyzji ubezpieczycieli pokazuje, że pewne sytuacje powtarzają się szczególnie często, zwłaszcza w wypadkach z udziałem motocyklistów. Do najczęściej wskazywanych przykładów przyczynienia należą:
1. Jazda motocyklem z prędkością przekraczającą dozwoloną
Przekroczenie dopuszczalnej prędkości przez kierującego motocyklem, który następnie uczestniczył w kolizji, jest jedną z najczęściej podnoszonych okoliczności przyczynienia. Sądy oceniają wówczas, czy prawidłowa, dozwolona prędkość dałaby motocykliście realną możliwość uniknięcia zdarzenia lub istotnego zmniejszenia jego skutków. Kluczowe znaczenie ma tu opinia biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych, który ustala, jak przebiegałoby zdarzenie przy prędkości zgodnej z przepisami.
2. Brak kasku ochronnego
Jazda bez kasku jest naruszeniem obowiązku wynikającego z ustawy – Prawo o ruchu drogowym, i jest wskazywana jako częsta przyczyna zwiększenia rozmiaru szkody, zwłaszcza w przypadku obrażeń głowy. To jeden z najczęściej badanych elementów w sprawach o zadośćuczynienie dla motocyklistów, choć – jak podkreślają sądy – sam brak kasku nie zawsze przesądza o przyczynieniu, jeśli obrażenia nie miały związku z głową.
3. Brak odzieży ochronnej
Choć przepisy nie nakładają na motocyklistę obowiązku noszenia specjalistycznej odzieży ochronnej w takim zakresie jak kask, sądy niekiedy analizują, czy jej brak — kombinezonu, kurtki motocyklowej, obuwia ochronnego — przyczynił się do rozmiaru obrażeń, takich jak otarcia, złamania czy poparzenia tarciowe.
4. Brak uprawnień do prowadzenia motocykla
Prowadzenie pojazdu bez wymaganych uprawnień (prawa jazdy kategorii A) może zostać uznane za przyczynienie, jeśli sąd ustali związek przyczynowo-skutkowy między brakiem doświadczenia lub uprawnień a sposobem, w jaki doszło do zdarzenia. Sam brak dokumentu, bez wykazania takiego związku, nie jest automatyczną podstawą do zmniejszenia odszkodowania.
5. Niezapięte pasy bezpieczeństwa
Podobnie jak w przypadku kasku – niezapięcie pasów jest częstą podstawą do ustalenia przyczynienia w wypadkach samochodowych, szczególnie gdy obrażenia byłyby mniejsze przy ich zapięciu. Dotyczy to zarówno kierowców, jak i pasażerów.
6. Jazda pod wpływem alkoholu lub innych środków
To jedna z okoliczności, które sądy oceniają najbardziej rygorystycznie – zarówno w kontekście winy za spowodowanie zdarzenia, jak i w kontekście przyczynienia się do jego skutków.
7. Nieprawidłowe zachowanie pieszego
Przykładowo przechodzenie w miejscu niedozwolonym, wtargnięcie na jezdnię czy poruszanie się w porze nocnej bez elementów odblaskowych poza obszarem zabudowanym.
Jak sąd ocenia stopień przyczynienia? – zestawienie orientacyjne
Poniższa tabela ma charakter poglądowy i porządkuje, na co najczęściej zwracają uwagę sądy przy ocenie poszczególnych okoliczności. Nie stanowi ona sztywnego cennika procentowego — każda sprawa oceniana jest indywidualnie.
Czy przyczynienie zawsze oznacza automatyczne obniżenie odszkodowania?
Nie. Samo wystąpienie jednej z powyższych okoliczności nie oznacza automatycznie, że odszkodowanie zostanie zmniejszone o konkretny procent. Ustalenie przyczynienia oraz jego stopnia wymaga wykazania:
że pomiędzy zachowaniem poszkodowanego a szkodą (lub jej rozmiarem) istnieje związek przyczynowo-skutkowy,
stopnia winy lub nieprawidłowości w zachowaniu poszkodowanego,
porównania zachowania poszkodowanego z zachowaniem, jakiego można było od niego wymagać w danych okolicznościach.
W praktyce ubezpieczyciele często stosują z góry ustalone, sztywne procenty przyczynienia — na przykład „brak kasku = automatycznie 30%” — co bywa kwestionowane przez sądy jako nieuprawnione uproszczenie. Ocena przyczynienia powinna być indywidualna i uwzględniać całokształt okoliczności konkretnego zdarzenia, a nie odgórne tabele stosowane przez zakłady ubezpieczeń.
Warto też wiedzieć, że zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą sam fakt przyczynienia nie przesądza automatycznie o konkretnym procencie zmniejszenia; decyzja w tym zakresie należy do sądu i musi być każdorazowo uzasadniona.
Aktualne orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego w tym zakresie można sprawdzić w ogólnodostępnych bazach: Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych oraz Sąd Najwyższy – baza orzeczeń.
Dane statystyczne dotyczące wypadków drogowych, w tym udziału motocyklistów oraz okoliczności zdarzeń, publikuje na bieżąco Statystyka Policji – wypadki drogowe.
Ogólne informacje o prawach konsumentów usług finansowych i ubezpieczeniowych, w tym o sporach dotyczących wysokości świadczeń, można znaleźć na stronie niezależnego organu nadzoru: Rzecznik Finansowy.
Co zrobić, gdy ubezpieczyciel zarzuca Ci przyczynienie?
Jeśli otrzymałeś decyzję ubezpieczyciela, w której Twoje odszkodowanie zostało zmniejszone z powodu przyczynienia, warto podjąć kilka kroków:
Zweryfikować, na jakiej podstawie ustalono procent przyczynienia — czy ubezpieczyciel odwołał się do konkretnych dowodów, np. opinii biegłego lub dokumentacji z miejsca zdarzenia, czy zastosował sztywną, z góry przyjętą wartość.
Sprawdzić, czy zachowanie, o które jest się obwinianym, faktycznie miało wpływ na powstanie lub rozmiar szkody — nie każde naruszenie przepisów automatycznie przekłada się na przyczynienie.
Nie zgadzać się automatycznie na proponowany procent — decyzja ubezpieczyciela nie jest ostateczna i może zostać zakwestionowana, także na etapie postępowania sądowego.
Skonsultować sprawę z pełnomocnikiem — analiza dokumentacji medycznej, opinii biegłych z zakresu rekonstrukcji wypadków oraz linii orzeczniczej sądów pozwala realnie ocenić, czy zastosowany procent przyczynienia jest zasadny, czy zawyżony.
Rola profesjonalnego pełnomocnika jest tu szczególnie istotna, ponieważ ocena przyczynienia wymaga często zestawienia dokumentacji medycznej z opinią biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków oraz odniesienia się do aktualnej linii orzeczniczej sądów w podobnych sprawach. Samodzielne kwestionowanie decyzji ubezpieczyciela, bez wsparcia merytorycznego, bywa trudne i często kończy się przyjęciem zaniżonego świadczenia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy przyczynienie oznacza, że nie dostanę żadnego odszkodowania?
Nie. Przyczynienie prowadzi do proporcjonalnego zmniejszenia świadczenia, a nie do jego całkowitego wyłączenia — poza wyjątkowymi sytuacjami, gdy wina poszkodowanego jest wyłączną przyczyną zdarzenia.
Kto decyduje o wysokości procentu przyczynienia?
Na etapie postępowania likwidacyjnego decyzję podejmuje ubezpieczyciel, jednak nie jest ona wiążąca — poszkodowany może ją zakwestionować, a ostateczną ocenę przeprowadza sąd.
Czy brak kasku zawsze oznacza przyczynienie?
Nie zawsze. Konieczne jest wykazanie związku przyczynowo-skutkowego między brakiem kasku a rozmiarem obrażeń — jeśli obrażenia nie dotyczyły głowy, argument ten może nie mieć zastosowania.
Podsumowanie
Przyczynienie się poszkodowanego to instytucja, która ma chronić zasadę sprawiedliwego rozłożenia odpowiedzialności między stronami zdarzenia — nie jest to jednak narzędzie, które ubezpieczyciel może stosować w sposób automatyczny i bez indywidualnej analizy okoliczności sprawy. Sytuacje takie jak jazda motocyklem z nadmierną prędkością, brak kasku, brak odzieży ochronnej czy brak uprawnień do prowadzenia motocykla są często podnoszone przez zakłady ubezpieczeń, ale każdy przypadek wymaga odrębnej, wnikliwej oceny.
Jeśli Twoje odszkodowanie zostało zmniejszone z powodu przyczynienia i masz wątpliwości, czy decyzja ubezpieczyciela jest zgodna z prawem — Kancelaria Sagarto pomoże Ci przeanalizować sprawę, ocenić zasadność zastosowanego procentu przyczynienia i, jeśli będzie to uzasadnione, podjąć działania w celu odzyskania pełnej należnej Ci kwoty.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Każdy przypadek przyczynienia się poszkodowanego oceniany jest odrębnie, w oparciu o konkretne okoliczności zdarzenia.
| Okoliczność | Na co zwraca uwagę sąd | Możliwy wpływ na odszkodowanie |
| Przekroczenie prędkości przez motocyklistę | Czy jazda z dozwoloną prędkością pozwoliłaby uniknąć zdarzenia lub zmniejszyć skutki | Zmniejszenie świadczenia — stopień zależny od okoliczności |
| Brak kasku ochronnego | Związek między brakiem kasku a rodzajem/rozmiarem obrażeń głowy | Możliwe zmniejszenie, zwłaszcza przy urazach głowy |
| Brak odzieży ochronnej | Czy jej brak wpłynął na rozmiar obrażeń (otarcia, złamania) | Oceniane indywidualnie, brak automatyzmu |
| Brak uprawnień (prawa jazdy kat. A) | Związek przyczynowo-skutkowy między brakiem uprawnień a przebiegiem zdarzenia | Zależny od ustalenia realnego wpływu na zdarzenie |
| Niezapięte pasy bezpieczeństwa | Czy zapięcie pasów zmniejszyłoby rozmiar obrażeń | Częsta podstawa zmniejszenia zadośćuczynienia |
| Jazda pod wpływem alkoholu | Wpływ stanu nietrzeźwości na przebieg zdarzenia | Oceniane bardzo rygorystycznie przez sądy |